باش بەتكە قايتىڭ » ئىسلامى بىلىملەر » مىللى كىيىم-كېچەك مەدەنيتىمىزنىڭ ئورنى نەدە؟
مىللى كىيىم-كېچەك مەدەنيتىمىزنىڭ ئورنى نەدە؟

مىللى كىيىم-كېچەك مەدەنيتىمىزنىڭ ئورنى نەدە؟

مىللى كىيىم-كېچەك مەدەنىيىتىمىزنىڭ ئورنى نەدە؟

ئابدۇللا كۆكيار
ئۇيغۇر كىيىم-كېچەكلىرىنىڭ تۈرى ناھايىتى كۆپ، شەكلى ھەرخىل ۋە رەڭگارەڭ. ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىم-كېچەك ئالاھىدىلىكى ھەققىدىكى تەتقىقات نەتىجىلىرىدىن قارىغاندا، ئۇلار تەبىئىي ئېھتىياج بىلەن ئېستىتىك ئېھتىياجىنى بىرلەشتۈرۈپ كىيىنىش جەھەتتە روشەن مىللىي ئالاھىدىلىكنى گەۋدىلەندۈرۈشكە باشلىغان دەۋرى ناھايىتى قەدىمكى دەۋرلەرگە تەئەللۇق.ئۇيغۇرلارنىڭ كىيىم-كېچەك ئەنئەنىسىدە، گۈللۈك يىپەك رەخت كىيىملەر چوڭ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. بولۇپمۇ، ئۇيغۇر ئاياللىرى ھەر خىل گۈللۈك ۋە نەقىشلىك يىپەك رەخت كىيىملەرنى ياخشى كۆرىدۇ ۋە ئەتىۋارلايدۇ. بۇ ئەھۋالنى «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا «قىلىقلىناي دېسە قىزىل كىيەر، ياراي دېسە يېشىل كىيەر» ( «تۈركىي تىللار دىۋانى» بىرىنچى توم، 512-بەت) دېگەن تەمسىل بىلەن سۈرەتلىگەن. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۆزىگە خاس گۈزەللىك قارىشىدا نىسپىي ھالدا، قىزىل رەڭ-خۇشاللىق ۋە شادلىقنىڭ، ئاق رەڭ—ساپلىق ۋە قۇتلۇقنىڭ، سېرىق رەڭ—پەرىشانلىق ۋە غەمكىنلىكنىڭ، كۆك رەڭ—ياشلىق ۋە بەخت-سائادەتنىڭ، قارا رەڭ—قايغۇ ئەلەم ۋە مۇسىبەتنىڭ سىمۋولى قىلىنغان. مۇشۇ قاراشلارغا ئاساسەن  ئىسلامنىڭ كىيىم كېچەككە قويغان ئومۇمى تەلىپى<ئەۋرەتنى تولۇق  يېپىش،كەڭرى كىيىم كىيىش>نى ئەڭ ئالى ئۆلچەم قىلىپ،جىنسىي ئايرىملىققا، ياش قۇرامىغا، كەسپىي ئالاھىدىلىكىگە، ئورۇن-مەرتىۋىسىگە، پەسىل خاراكتېرىگە ۋە تۇرمۇش ئېھتىياجىغا ئاساسەن، پەرقلىق كىيىنىش ئادەتلىرى، شەكىللەنگەن.

شەرمى-ھايا،نازاكەت ۋە ئۇياتچان ئەخلاقى بىلەن باتۇرانە-قەھرىمانلىق پەزىلىتىنى ھەر دائىم،ئۆزىدىن ئايرىماي،ئپپەت نۇمۇسىنى كۆز قارچۇغىنى ئاسرىغاندەك ئاسراپ،ئجتىمائىي جەمىيەتنى گۈللەندۈرۈپ مىللەتنى ھەر جەھەتتىن روناق تاپقۇزۇش جەھەتلەردە،ئەرلەر بىلەن تەڭ كۈچ چىقىرىپ،مىللەتنىڭ قەھرىمان ئوغۇل قىزلىرىنى تۇغۇپ تەربىيلەشتىن باشلاپ،دۆلەتنى ئىدارە قىلىشقا قەدەر جەريانلارغا قان تەرىنى سىڭدۈرۈپ كەلگەن ئۇيغۇر ئاياللىرى ئارىسىدا،كىيىملەرنى،ئىچى كىيىم،تاش كىيىم،ئۆي ئىچى كىيىم،مىھمانلىق مۇراسىم كىيىم،دېگەندەك تۈرلەرگە ئايرىپ قاملاشتۇرۇپ كىيىش،مەدەنىيتى،باغىرتاق تاقاش،ياغلىق ئاتىش،دوپپا ،تەلپەك كىيىش،كىيىملەرگە تاش بىلەن دەزمال سېلىپ تۈزلەپ كىيىش،ئۆسما بىلەن ئۆچكە يېغىدىن تەبىئى قاش قەلىمى ياساپ قوللۇنۇش،جىگدە يىلىمى بىلەن ئۆرەلگەن چاچنى قاتۇرۇش،مەدەنىيتى،قاتارلىق نادىر مەدەنىيەتلەر بۇنىڭدىن بىرنەچچە مىڭ يىل مۇقەددەم ۋۇجۇتقا كەلگەن.ئۇيغۇر كىيىم-كېچەك مەدەنىيتى، تارىخنىڭ ھەرقايسى دەۋىرلىرىدە  باشقا ئەللەرنىڭ كىيىم -كېچىك مەدەنىيتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچىراپ،گاھىدا ئۆز خاسلىقىنى ساقلىغان ئاساستا تېخىمۇ تەرەققى قىلغان  بولسا، گاھىدا بەزى بىر خاسلىقىنى يۇقۇتۇش ياكى تامامەن يوقۇلۇش گىرداۋىغا بېرىپ قالغان ئەھۋاللارمۇ بولغان.

مەسىلەن :ئۇيغۇرلار ئىسلام دىننى قوبۇل قىلغاندىن كىيىن ،مىللى ئۆرپى ئادىتىمىز،ۋە باشقا بارلىق كىيىم كىچەك مەدەنىيتىمىز ئىسلام دىندىكى ھارام ھالال بەلگىلىمىرى ۋە قىممەت قاراشلىرى بىلەن بىرلەشتۈرلۈپ،تېخىمۇ يۈكسەك دەرىجىدە بېيىتىلغان.ئۇيغۇرلار ئىسلامنى قۇبۇل قىلغاندىن كېيىن ئۇيغۇر ئاياللىرى ئارىسىدا يۈزلىرىگە تولۇق چۈمپەردە ئوراش،ئۇمۇمى يۈزلۈك ئومۇملاشمىغان بولسىمۇ،ئەمما يات ئەرلەر بىلەن قارشىلاشقاندا،يۇزلىرىنى ياغلىقلىرى بىلەن قىيا يېپىپ،ئۆزلىرىنىڭ تەبىئى گۈزەل رۇخسارىنى خۇددى ئىپپەت نۇمۇسلىرىنى قوغدىغاندەكلا نامەھرەم ئەرلەرنىڭ كۆزلىرىدىن قاچۇرۇپ قورۇش ئادىتى ،ۋە يات ئەرلەرگە تىكىلىپ قارىماسلىق،شەخسى گۈزەللىكىنى ئۆي سىرتىدا شەھۋانىلاشتۇرۇپ كۆز-كۆز قىلماسلىق،پەزىلىتى كەڭ ئومۇملاشقان.ئەمما لەيكىن ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەتىنىنى خىتاي كوممۇنىست مۇستەملىكچى ئۇنسۇرلىرى مەجبۇرى بېسىۋېلىپ،ئاتالمىش مەدەنىيەت ئىنقلابى(ماھىيەتتە دۇنيا مەدەنىيتىنىڭ ھەرخىل بولىشىغا قارشى تەتۈر ئىنقىلاب)نى باشلىغان مەزگىللەردە ئۇيغۇرلارنىڭ  كىيىم-كېچەك مەدەنىيتىمىزدىن باشلاپ تاكى تەپەككۇرىمىز ۋە ئېتىقادىمىز غا قەدەر بارلىق مەدەنى بايلىقىمىز مۇستەملىكچىلەرنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچىراپ،ئەرلەرنىڭ باش كىيىم مەدەنىيتى ھەرخىل دوپپا دىن كۈجەك شەپكىگە،ئاياللارنىڭ چاچلىرىنى تولۇق ياپىدىغان قېلىن ياغلىقلىرى ئتنىڭ تىلىچىلىك كىلىدىغان نىپىز تۈتۈن ياغلىققا مەجبۇرى ئالماشتۇرۇلغان.بېشىغا ئىزچىل ياغلىق ئاتىپ،ياغلىقنىڭ ئۈستىگە بادام ۋە گىلەم دوپپا كىيىش مەدەنىيتى،دوپپىنى يالاڭ باشقا ياغلىقسىز كىيىشكە ئۆزگەرتىلىپ،بارا-بارا دوپپا كىيىشمۇ مەلۇم مۇراسىم ۋە بەلگىلىك كۈنلەرگە قىسقارتىلىپ،باشقا چاغلاردا مىھمانخانا ئۆيلەردىكى ئەينەك جاۋانلارنى بىزەيدىغان بىزەك ماتىريالىغا ئايلانغان.ئاز ساندىكى ئۇيغۇر ئاياللىرى ئارىسىدا يەتتە ئۈرەم قىلىپ ئورگىلى بولىدىغان ئۇيغۇر ئاياللىرىغا خاس سۇمبۇل چاچلىرىنى كىسىپ تاشلاپ،چىلنەبوز بۇدرە قىلىۋېلىش،تىرناقلىرىنى جىن شاياتۇنلارنىڭكىدەك ئۆستۈرۋېلىش،ئادىتى تۇغۇلغان.ئاپتۇنۇم رايۇننىڭ سابىق قورچاق رەئىسى تۈمۈر داۋامەت مەركەزدىن شەرقى تۈركىستانغا كەلگەن خىتاي ئەمەلدارلىرىغا ئاتاپ ئۇرۇنلاشتۇرۇلغان مەلۇم بىر سەنئەت كىچىلىكىدە  كۈندىن كۈنگە ساختىلىشىپ كىتىپ بېرىۋاتقان ئۇيغۇر مىللى مەدەنىيتىدىن پەخرلىنىمەن دەپ سۆزلەپ قويۇپ نەتىجىدە خىتاي ئەمەلدارنىڭ ئالدىدا كۈلكىگە قالغان.كىيىن ئۇ (شىنجاڭ مەدەنىيتى) دېگەن ژورنالدا ئىلمى مۇلاھىزە ئېلان قىلىپ،تەبىئى ئۇيغۇر مىللى كىيىم-كېچەك ۋە چاچ ئۆستۈرۈش،مەەدنىيتىمىزنىڭ ئامىۋى خەلىق ئارىسىدا ئەمەس ھەتتا سەنئەتچىلىرىمىز ئارىسىدىمۇ ھېچ بىر ئەسىرىنىڭ قالمىغانلىقىدىن شىكايەت قىلغان.ژورنالنىڭ قايسى يىللىق سانى ئىكەنلىكى ئسىمدىن كۈتەلىپ كىتىپتۇ،ھەر ھالدا مەن ئۇ ماقالىنى ئۆز كۆزۈم بىلەن1990-يىللىرى ئۇقىغانلىقىم ھېلىمۇ ئىسىمدە.

2013-يىللىرىغا كەلگەندە ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى بىر تۈركۈم زىيالىلار،ئۇيغۇر مىللى كىيىم-كېچەك مەدەنىيتىمىزنىڭ ئېغىر دەرىجدە  خىرىسقا دۈچ كىلىۋاتقانلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ،خىتاينىڭ باستۇرۇش سىياسەتلىرىگە قارشى جانلىق بىر ئىنكاس سۈپىتىدە 5-ماي دوپپا بايرىمى كۈنىنى يولغا قۇيۇش تەشەببۇسلىرىنى مەيدانغا كەلتۈرگەن.

ھازىر ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئۆز ۋاقتىدىكى ئەجداتلىرىمىز سۇلتانىمىز سۇتۇقبۇغراخان نىڭ توغرا باشقۇرىشىدا ئىسلام دىينىنى قوبۇل قىلىپ،ئىسلام تەلەپ قىلغان  ئومۇمى كىيىنىش ئۆلچەملىرىنى ئۇيغۇر مىللى كىيىم كېچەك مەدەنىيىتىمىز بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ھاسىل قىلغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا خاس ئەنئەنىۋى كىيىنىش مەدەنىيەت ئادىتىمىزنى ئىنكار قىلىپ،زامانىۋى ئەرەب مۇسۇلمانلىرىنىڭ كىيىنىش ئادىتىنى ئىسلامى كىيىم كېچەك دەپ خاتا تونۇۋېلىپ,ھازىرقى زامان ئەرەب مۇسۇلمان ئاياللىرى بىلەن كىيىنىشتە مودا قوغلىشىش خاھىشى،يامرىغانلىقى،خىتاي كوممۇنىست ئالۋاستىلىرى ئۇنى باھانە قىلىپ ھەدە سىڭىللىرىمىزنى ئومۇمى يۈزلۈك يالاڭباش،يېرىم يالىڭاچ قىلغىلى باشلىغانلىقى،قىسقارتىپ ئېتقاندا ئۇيغۇر مەدەنىيتىمىز قىرغىنچىلىققا دۈچ كەلگەنلىكى، بىر ئەمەلىيەت. ئەمما بۇنىڭ ئاساسلىق ئامىللىرىنى ئاز ساندىكى بىر قىسىم ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ ئەرەب مۇسۇلمانلىرى بىلەن كىيىم كېچەكتە مودا قوغلاشقانلىقى ،شۇ سەۋەبلىك ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى خىتاي كوممۇنىست مۇستەملىكىچى ھاكىمىيتىنىڭ دىققىتىنى قوزغاپ قويۇپ،بۇ،يامان ئاقىۋەتكە قالغانلىقىنى ئىلگىر سۈرۈپ تەھلىل قىلىش،مىللى كىيىم-كېچەك مەدەنىيتىمىزنىڭ داۋاسىنى قىلغاندا،مىللى كىيىملەرنى سېلىپ تاشلاپ يېرىم يالىڭاچ ماجان بۈۋە بولىۋالغانلارغا كۆز يۇمۇپ،ئەرەبچە كىيىم كىيىۋېلىپ تەقۋا بۈۋە بۇلىۋالغانلارنى يەكچاشمالارچە ئاشۇرۇپ تەنقىد قىلىش،  بولسا ئۇيغۇرلارنىڭ پسىخىكىمىزدىكى ”دۈشمەننىڭ غەرەز مەقسەتلىرىنى ئاددى ئويلاش،ئۇلارنىڭ قەبىھ ماھىيتىنى چوڭقۇرچۈشەنمەسلىك“تەك سىياسى ئاجىزلىقىمىزنىڭ يەنە بىر خىل نامايەندىسى.
تەقۋالىق مەسىلىسىگە كەلسەك ھەزىرتى مۇھەممەد  ئەلەيھىسالام (ئاللاھ سىلەرنىڭ تاشقى شەكلىڭلارغا ئەمەس بەلكى ئىچكى قەلبىڭلارغا ۋە ئەمىلى قىلغان ئىش ھەركىتىڭلارغا قارايدۇ)دەپ تەلىم بەرگەن.ئىلىملىك بولۇش،پەننى سۆيۈش مەسىلىسىگە كەلسەكمۇ دۇنيادا ھېچ  بىر مىللەت مىللى كىيىم -كېچەكنى تاشلاپ باشقىلاردەك ياسىنىۋېلىشنى ئالىم بولغانلىقنىڭ  بەلگىسى قىلىپ ھىساپلىمىغان،نىمىشقىكىن بىز مىللەتتە مۇشۇ كىيىم -كېچەك غەلۋىسى ھەقىقەتەن بەك  ئېغىر بولىۋاتىدۇ.ئادەتتە خىتاي كوممۇنىست مۇستەملىكىچى ئۇنسۇرلىرى  ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا خاس ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى كىيىم كىچەك ۋە كىيىنىش مەدەنىيەت ئادىتىمىزنىڭ ھېچ قايسى بىرىنى ياقتۇرمايدۇ.چۈنكى بۇ،خاسلىقلارنىڭ ھەممىسى،خىتاي كوممۇنىست مۇستەملىكچى ئۇنسۇرلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارنى ئاسىملاتسىيە قېلىپ يوقۇتۇش سىياسىتىگە چوڭ تۇسالغۇ بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.لېكىن ھىلىگەرخىتاي كوممۇنىست مۇستەملىكچى ئالۋاستىلىرى قوساقلىرىنىڭ تىگىدىكى زەھەرخەندىلىكلەرنىڭ ھەممىنى بىراقلا ئاشكارىلاپ ئوتتۇرغا تۆكمەيدۇ.بەلكى ئىسلام تەلەپ قىلغان  ئومۇمى كىيىنىش ئۆلچەملىرى  بىلەن بىرلەشتۈرلۈپ تەرەققى  قىلدۇرۇلغان ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا خاس ئەنئەنىۋى كىيىنىش مەدەنىيەت ئادىتىمىزنى پارچىلاپ تەنقىد قىلىدۇ. ئۇيغۇرلارنى قاتتىق باستۇرۇشقا سەۋەب ۋە ئامىل  كۆرسىتىش ئۈچۈن، بىر تۈركۈم ”ئىسلام ۋە مۇسۇلمانلىقنى بىر خىل كىيىم كىچەك مودېلى ئاستىغا كىرگۈزۈپ تارلاشتۇرۇپ چۈشىنىدىغان موداپەرەس كىشىلەر“نى پەۋقۇلاددە تەقۋالىقنى داۋراڭ سالغۇزۇپ ۋۇجۇتقا چىقىرىدۇ.دىننىڭ مىغىزلىق ئاساسىغا ئەمەس، شاكىلىغا مەھكەم ئېسىلىدىغان تۆۋەن سەۋيىلىك مۇسۇلمانلار قوشۇنى بەرپا قىلىشقا تىرىشىدۇ.چۈنكى  ئۇلار مۇشۇ تۈردىكى بىر تۈركۈم كىشىلەرگە بەك موھتاج.شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا خاس ئەنئەنىۋى كىيىنىش مەدەنىيەت ئادىتىمىزنى «قالاقلىق زاماننىڭ ئارقىسىدا قالغانلىق »دەپ بىلىپ،غەرىبچە يېرىم يالىڭاچ كىيىنىشنى بىلىملىك بولغانلىق دەپ،غەرىبلىكنىڭ مۇستەقىل ياشاش قىممەت قارىشىنى كەشپىيات يارتىش، بىلىم ئېلىش مەدەنىيتىنى قوبۇل قىلماي ماركىلىق كىيمى كىيىشنى قوبۇل قىلىپ ئۇلار بىلەن  كىيىنىشتە مودا قوغلىشىدىغان،كىيىم كىچەكنى چەتئەلدىن ئىمپورت قىلغۇزۇپ كىيىشنى بىرخىل ئادەت قىلىۋالغان تۆۋەن سەۋيىلىك يېرىم يالىڭاچ ئادەم توپلۇقلىرىنىمۇ كۈپەيتىپ كىيىم كېچەك مەدەنىيتىمىز ساھەسىدە ئىگىز پەس نورمالسىزلىق مۇھىيتى يارتىشقا ھەم موھتاج.بۇ،ئارقىلىق ئۇلار كىيىم كىچەك مەدەنىيىتىمىزگە خىرىس قىلىشقا ئۇرۇنغانلىقىدەك قەبىھ ماھىيتىنى،مەدەنىيىتىمىزنى نورماللاشتۇرۇپ رەتكە سېلىش بىلەن نىقاپلاپ،ئاۋام خەلىقنىڭ نارازىلىقىنى باشقا بىر ياقلارغا بۇراشقا مەنىۋى توسما ھازىرلايدۇ.

شۇڭا خىتاي كوممۇنىست مۇستەملىكىچىلىرى ھەقىيقى دىننىڭ نىمىلىكىنى،دىننىڭ كىيىم كىچەك ۋە كىيىنىش توغرىسىدىكى ئېنىق بەلگىلىمىلىرىنى خەلىققا توغرا شەكىلدە يەتكۈزىدىغان موللىنىڭ يولىنى توسقاندەكلا، مىللەتكە ھەقىيقى ئىلىم پەن ۋە بىلىمنىڭ نىمىلىكىنى،ھەقىيقى مەدەنىيەتنىڭ نىمىلىكىنى،ئۇيغۇر كىيىم كېچەك مەدەنىيتىنىڭ ئورنىنىڭ نەدىلىكىنى، تونۇشتۇرىدىغان زىيالىنىڭمۇ يولىنى توساپ،كىيىم-كېچەك مەدەنىيتىمىزنىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا خاس نۇرمال ۋە ئەركىن تەرەققى قىلىشىنى چەكلەپ، مىللەتنى ئۆزى خالىغان ئەگرى تۇقاي تۇيۇق يوللارغا يىتەكلەيدۇ.ئۆزى خالىغان ھەرخىل غەلىتە ئېقىملارنىڭ ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كەڭ تارقىلىشىغا مەلۇم ۋاقىت يېشىل چىراغ يېقىپ بىرىپ،ۋاقتى سائىتى توشقاندا ئۆزى سالغان تورنى ئۆزى يىغىپ،ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ كىيىم-كېچەك مەدەنىيتىنى تولۇق خىتايلاشتۇرۇش پىلانىغا پەللىمۇ-پەللە ئاساس ھازىرلايدۇ.ياغلىقتىن ئايرىۋېتىلغان دوپپا بايرىمى چەتئەللەردە مەدەنىيەت قوغداشنىڭ بىرخىل كۆزنىكى بولسا ۋەتەن ئىچىدە قىزىل تەشۋىقاتنىڭ قۇرالى بۇلاۋاتقان ئەھۋاللارنى جاھان ئەينىكى بىلەن كۆرەۋاتىمىز.ئەھۋال بۇنداق مۇرەككەپ بولغان ئىكەن،كىيىم-كېچەك مەدەنىيتىمىز ساھەسىدە تەنقىد ئۇبۇكتىمىزنى يۇقۇردا دىيىلگەن  (بىرى بەك ھەددىدىن ئاشۇرغان،يەنە بىرى ھەددىدىن بەك تۈۋەنلەشتۈرگەن)ئىككى خىل موداپەرەس تۆۋەن سەۋيىلىك گۇرۇھلارغا مەركەزلەشتۈرۈۋېلىش،خۇددى ماشىنىنى خاتا ھەيدىگەن شوپۇرنى قۇيىۋېتىپ خاتا ماڭغان ماشىنىنى سوراق قىلغان قاتناش ساقچىسىنىڭ ئەخمىقانىلىكىگە ئوخشاپ قالىدۇ.
مەن بۇ،مىسال ئارقىلىق يۇقۇردا دىيىلگەن ئۇيغۇر جەمىيتىدە تەڭ مەۋجۇت بولغان ئىككى خىل ئۇيغۇر توپلۇقلىرىنى تولۇق ماشىنا ئادەمگە ئايلىنىپ كېتىپ بولغان،شۇنىڭغا بېقىپ مۇئامىلە قىلىشىمىز كېرەك دېمەكچى ئەمەس.پەقەت يېرىم ئەسىردىن كۆپرەك مۇستەملىكە ئاستىدا ياشاش،ئۇلارنىڭ ماشىنا ئادەمدىن پەرىقلىنىدىغان خۇسۇسىيەتلىرىنى خېلى ئېغىر دەرىجىدە ۋەيران قىلىۋېتىپ بولغان،دېمەكچى.شۇڭىلاشقا بىز نورمال بىر -ئادەمگە خاس خۇسۇسىيەتلىرى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغانلارنى ئاز تەنقىد قىلىپ،نوچى بولساق ئۇلارنى زىيانكەشلىككە ئۇچراتقان زوراۋان مۇستەملىكچى كۈچلەرنى ۋە ئامىللارنى تۇسۇپ قېلىشنىڭ چارە تەدبىرلىرى ئۈستىدە ئىزدىنىشىمىز لازىم!چۈنكى مەسىلە بىز ئويلىغاندىنمۇ بەكرەك مۇرەككەپ.
بومبا ساقال ماركىس ئىنگلىز لارنى ئۆزىگە داھى دەپ بىلگەن كاززاپ كوممۇنىست مۇستەملىكىچى ئۇنسۇرلارغا قارىملارنىڭ قارا كەكە ساقىلى ئەمەس ،ئى مۇئەللىم زىيالىيلىرىمىزنىڭ تۇتامغا چىقمايدىغان بۇرۇتلىرىمۇ،سەت كۆرۈنۈپ كەتتى،بۇنىڭغا شىكايەت قىلىپ ئوبزور يازغان يالقۇن رۇزى ئۇستازلار قولغا ئېلىنىپ نەلەرگە كەتتى! بۇنىڭدەك ئەھۋاللارنى ئۇيغۇر جەمىيتىنىڭ  كۈندىن كۈنگە ناچارلىشىۋاتقان ۋەزىيتىنى كۈزىتىپ تەھلىل يۈرگۈزگەندە ئېسىمىزدىن چىقارماسلىقىمىز كېرەك .

Share

بىر باھا

  1. ‏تاشقى كېيىم بىزنىڭ كىملىكىمىزنىڭ ئىسپاتى

    ھەرقانداق بىر ئىدارە ئورگانلاردا ئىشلەيدىغان خىزمەتچىلەر شۇ ئىدارىنىڭ خىزمەت كىيىمىنى كېيىدۇ. ھەرقانداق بىر كىشى ئۇ خىزمەتچىنى كۆرگەن ھامان ئۇنىڭ مەلۇم بىر ئىدارىدە ئىشلەيدىغانلىقىنى جەزىملەشتۈرىدۇ. شۇنداقلا ھەرقانداق بىر دىننىڭمۇ ئۆزىگە چۇشلۇق دىنىي كىيىملىرى بولىدۇ. ئۇنىڭدىن سىرت ھەربىر مىللەتنىڭ ھەم مىللىي كېيىم كېچەك مەدەنىيىتى ھەم بولىدۇ. ئۇنىڭ تاشقى كۆرۈنىشىگە قاراپ ئۇنىڭ قايسى دىن ياكى قايسى مىللەتكە تەۋە ئىكەنلىكىنى بىلمەك تەس ئەمەس. ئىسلام دىنىمىزدا ئاياللارنىڭ كېيىم كېيىش جەھەتتە مەلۇم دەرىجىدە بەلگىلىمە بار، يەنى ئاياللارنىڭ كېيىملىرىنىڭ كەڭرى، ئوزۇن ۋە قېلىن دېگەندەك، ئەمما رەڭ جەھەتتە چەكلىمە بارمۇ يوق ئۇنى بىلمەيمەن. بىز ئۇيغۇرلار ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن بۇرۇن ئاياللارنىڭ ئۇزۇن كۆينەك ئەرلەرنىڭ ئۇزۇن كېيىم كەيگەنلىكىنى تارىخىي رەسىملەرگە قاراپ بىلىۋالالايمىز. ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىپ مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىنمۇ ئۆز مىللىي كېيىملەرنى كېيىش ئادەتلەنگەن. پەقەت دىنىي ئېتىقادى چىڭ دەپ قارالغان ئاياللار يۈزىنى قېلىن ياغلىقلار بىلەن يۈزىنى يېپىپ يۈرەتتى. يېقىنقى يىللاردا ئاياللارنىڭ كېيىنىشىدە ئۆزگىرىش پەيدا بولۇپ ئېتىقادى چىڭلار قارا كېيم كېيىشكە، ئېتىقادى سۇسلار ئۆزلىرىنىڭ مىللىي كېيىملىرىنىمۇ سېلىپ مودىلىشىپ يېرىم يالىڭاچلىنىشقا باشلىدى. ئېتىقادىنى ساقلاش، ئاللاھقا بولغان سادىقلىقىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئوزۇن، كەڭرى ۋە قېلىن كېيىم كېيگەن ئاياللارنىڭ بۇ خىلدىكى ياسىنىشلىرى ئەلۋەتتە بەزى كىشىلەرنىڭ كۆزىگە سىغمىغىلى باشلىدى.
    ئالدىنقى ئايدا بىر يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتىن بېرى خىتاينىڭ خالىشى بىلەن تۈركىيە تۈرمىسىدە بىگۇناھ يېتىۋاتقان ئابدۇقادىر ياپچان ئاكىمىزنىڭ (مىللىتىم ئۇيغۇر، دىنىم ئىسلام، ۋەتىنىم شەرقىي تۈركىستان، دۈشمىنىم خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى) دېگەن ئىدىئولوگىيىسىنى تەشۋىق قىلىپ ئىجتىمائىي ئۇچۇر تورلىرىدا تارقالغاندىن كېيىن، مەزكۇر پائالىيەتنى قوللاپ بىر گۇرۇپ ئاياللار كۆزىدىن باشقا يېرىنى تۇلۇق ياپقان ھالەتتە شوئار توۋلىغان بىر سىن كۆرۈنۈشى فېيىسبۇك ۋە ۋاتىسئاپ گۇرۇپپىلىرىدا كەڭ تارقالغان ئىدى. ئۇ سىن كۆرۈنىشى يوللىنىپ ئۇزۇن ئۆتمەي ئۇ سىن كۆرۈنۈشتىكى ئاياللارنىڭ كېيىنىشى توغرىسىدا بەزى كىشىلىرىمىز تەرىپىدىن ئۇ خانىم قىزلارنىڭ كېيىملىرىنى ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىنىڭ كىيىمى ئەمەس، ئۇ ئەرەبلەرنىڭ دېسە، يەنە بەزى كىشىلەر قۇرئاندا ئۇنداق كېيىنىڭ دەپ يوق ئۇ خىلدىكى كىيىملەر ئەرەبلەرنىڭ ياكى ئىرانلىقلارنىڭ كىيىملىرى دەپ بۇلبۇلدەك سايراشقا باشلىدى.
    ئەسلىدە ئىسلامدا ئاياللارنىڭ كەڭرى، ئۇزۇن ۋە بەدىنى كۆرۈنمىگىدەك ھالەتتە قېلىن كېيىنىشنى تەۋسىيە قىلىدىغان بولغاچقا، بەزى خانىم قىزلار بۇ خىلدىكى كىيىمنى ئىسلامغا لايىق دەپ چۈشەنگەچكە شۇنداق كىيىنگەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ خانىم قىزلار قانداقتۇ ئىسلامىي كىيىنىش مۇنداق بولىدۇ دەپ ئېلان قىلماستىن نۆۋەتتە نۇرغۇنلىغان ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ نېمە قىلىشىنى، دۈشمىنىنىڭ كىم ئىكەنلىكىنى بىلەلمىگەنلەرگە ئۆزىنىڭ دىنىي كىملىكى، مىللىي كىملىكى ۋە دۈشمىنىنى تونۇتۇش ئۈچۈن تەشۋىقات قىلىۋاتقان بىر كۆرۈنۈش بەزى كىشىلەرگە رەكسىيە قىلدىمۇ تۇرالماي قالدى. ئەسلىدە بۇ بىر خوشاللىنارلىق ئىش ئىدى. دۈشمەنگە قارشى ھەر ساھەدىكى كىشىلەرنىڭ ھەمكارلىقى ئاستىدا ئۆزلىرىنى نامايان قىلغانلىقىدىن پەخىرلىنىشى كېرەك ئىدى. ئەمما بەزى كىشىلەر ئۇ خانىم قىزلارنىڭ كېيىنىشىدىن خوشلانمىدى ۋە خۇددى قەپەس ئىچىگە كىرىپ قالغان قۇشلاردەك تىپىرلاپ ئۇلارنىڭ كېيىنىشلىرىنى خاتاغا چىقىرىش ئۈچۈن ھەرخىل باھانە سەۋەبلەرنى كۆرسىتىشتى، يەنە بەزىلەر مەخسۇس ئۇلارنىڭ كېيىنىشى توغرىسىدا ئالىملاردىن پەتىۋا سوراشقا ئۈلگۈردى. بىزنىڭ سورايدىغىنىمىز ئىسلامىي كىيىم كەيگەنلەرنىڭ كېيىنىشلىرىنىڭ توغرا- خاتاسى، قۇرئاندا بار- يوقلىقى ئەمەس. جەمئىيەتتە يۈرگەن بېشى ئوچۇق، بوينى ئوچۇق يېرىم يالىڭاچ يۆرۈش توغرىسىدا قۇرئان ۋە ھەدىستە بارمۇ يوق، ئەگەر بار بولسا ئۇنىڭ ھۆكۈمى نېمە؟ مۇكاپات ۋە جازاسى نېمە دەپ سورىشىمىز كېرەك ئىدى. يەنە بەزىلىرى بۇخىلدىكى كېيىملەرنى ئەرەبلەر ۋە ئىرانلىقلارنىڭ كېيىمى بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەمەس دېگەنلەرمۇ ھەم بولدى. شۇلاردىن شۇنداق سورىغىم كەلدى، سىز ئەر بولسىڭىز خوتۇن قىزلىرىڭىز ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋىي كېيىملىرىنى كېيەمدۇ؟ ئەگەر سىز ئايال بولسىڭىز نورمال ھاياتىڭىزدا ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كېيىملىرىنى كېيىپ يۈرەمسىز؟ سىز ھاياتىدا قانچە قېتىم ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي كېيىمىنى كەيدىڭىز؟ سىزنىڭ قانداق كېيىنىشىڭىز بىلەن باشقىلارنىڭ كارى يوقكەن، سىزنىڭمۇ ھەم باشقىلارنىڭ كېيىنىشى بىلەن كارىڭىز بولمىسۇن. ئىنساپ قىلايلى. بەزىلەر ئۇلارنىڭ قارا ئوزۇن كېيىنگەنلىرىگە قاراپ بۇنداق كېيىنىش بىزنىڭ سىياسىي داۋايىمىزغا توسقۇنلۇق قىلىدۇ دەيدۇ. قايسى ئايالنىڭ قايسى داۋاغا توسقۇنلۇق قىلدى بۇ نامەلۇم. ئۇنداق دېيىش پەقەتلا ئارتۇقچە خۇدۇكسىرەشتىن ئىبارەت. خۇددى نامايىشلاردا ئاللاھۇ ئەكبەر دېسە خىتاي تېررورىست قالپىقىنى كېيدۈرۈپ داۋايىمىزغا توسقۇنلۇق قىلىدۇ دەپ گۇمان قىلىش بىلەن ئوخشاش. ۋەتەننىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ھەممىمىزگە ئايان، خىتايلار ۋەتەندە دىنىي ئېتىقادى چىڭ بولسۇن ياكى، سۇس بولسۇن خىتايلاشمىغان ئۇيغۇرلارنىڭ ھەممىنى تۇتقۇن قىلىش، نەزەربەندىگە ئېلىش، نامى ئوخشىمىغان تەربىيىلەش مەركەزلىرىگە يىغىۋېلىش ئارقىلىق جازالىماقتا.
    دىنىي ۋە دىنىي ئېتىقادنىڭ داۋاغا توسقۇنلۇق قىلىشى مۇمكىن ئەمەس، ئەگەر مۇمكىن دېسەك تىبەتلەرنىڭ روھانىسى دالاي لاما قىش ياز بىر مۈرىسىنى ئۇچۇق قۇيۇپ يۈرۈيدۇ، ئۇ شۇ ھالەتتە نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەرگە بېرىپ نوتۇقلارنى سۆزلەش، سىياسەتچىلەر بىلەن ئۇچرىشىشلارنى ئېلىپ باردى. ئۇنىڭ ئېتىقادى ۋە كېيىنىشى ئۇنىڭ داۋاسىغا توسقۇنلۇق قىلمىدى. بەلكى خەلقئارادا يۇقرى پەللىگە كۆتۈرۈلدى. ئەمما بىزنىڭ داۋايىمىزچۇ؟ بىزنىڭ داۋايىمىزغا توسقۇنلۇق بولغىنى بىزنىڭ مۇسۇلمان بولغانلىقىمىز ۋە دىنىي ئېتىقادىمىزنىڭ كۈچلۈكلىكىنى نامايان قىلىدىغان كېيىملىرىمىز توسۇپ قالدىمۇ؟ مېنىڭچە بىزنىڭ دىنىي ئېتىقادىمىز ۋە كېيىملىرىمىز ئەمەس بەلكى بىزنىڭ داۋايىمىزغا بولغان ساداقەتمەنسىزلىكىمىز، بىر- بىرىمىزگە بولغان ئىشەنچىسىزلىكىمىز، ئۆز-ئارا ئىتتىپاقسىزلىقىمىز، گۇرۇپپىلاردىكى خاتا چۈشىنىشلەر بىزنىڭ داۋايىمىزغا توسقۇنلۇق قىلماقتا.
    بىز چەتئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئاساسەن خىتاينىڭ زۇلۇمىدىن قېچىپ (ھىجرەت قىلىپ) چىققانلار، ۋەتەندىن چىقىپ ياۋروپا، ئامېرىكا ۋە باشقا دۆلەتلەرگە كەلگىنىمىزدە ھەممىمىزنىڭ دەيدىغان گېپىمىز بىز ۋەتەندىن ئاچ قېلىپ جان باقالماي چىقتۇق دېمىدۇق ھەم دېمەيمىز. دەيدىغىنىمىز بىز زۇلۇمغا ئۇچرىدۇق، دىنىمىز دەپسەندە قىلىندى، دىنىي ئېتىقادىمىز بىلەن ياشىيالمىدۇق، تىلىمىز چەكلەندى، خىتايلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئانا تىلىمىزنى چەكلىدى، ئەرلەر ساقال قويالمىدۇق، ئاياللار ئىسلامىي كېيىملەرنى كېيەلمىدى، خىتايلار مەدەنىيىتىمىز يوق قىلدى دەيمىز.
    ئەركىن دۆلەتتە ياشاۋاتىمىز، ئەمما ئەركىن دۆلەتلەردە ۋەتەندە چەكلىمىگە ئۇچرىغانلىرىمىزنى قانچىلىك دەرىجىدە ئەمەلگە ئاشۇرۋاتىمىز؟ ئۆزىمىز قىلىش قىلىش ئۇياقتا تۇرسۇن ئەمەل قىلغانلارنى ھەرخىل باھانىلەرنى ئويدۇرۇپ ھاقارەتلەپ دۈشمەننى خوش قىلىۋاتىمىز. بىزدە ئوينىساڭمۇ ئولاپ ئوينا، سۆزلىسەڭمۇ ئويلاپ سۆزلەي دەيدىغان تەمسىلىمىز بار، شۇڭا گەپ قىلغاندا ئىنساپ بىلەن ئويلاپ گەپ قىلىشىمىز لازىم. يەنە كېلىپ شۇ ئاياللارنىڭ كېيىملىرى توغرىسىدا بىلجىرلاشقانلارنىڭ ئاغزىدىن ھە دېسە ئاتالمىش دېموكراتىيە چۈشمەيدىغان كىشىلەر، ئەلۋەتتە يېرىم يالىڭاچ كېيىنگەن ئاياللارنىڭ شۇنداق كېيىنىشتە ئۆزلىرى تاللىغان ۋە شۇلارنىڭ قىلغىنى دېموكراتىيىگە چۈشىدىغان بولسا، باشقىلارنىڭمۇ قانداق كېيىنىشنى ھەم تاللاش ھەققى يوقمۇ؟ ئۇلارنىڭ قىلغىنى دېموكراتىيىگە ئۇيغۇن ئەمەسمۇ؟ دۇنيادا دېيىلىۋاتقان ئاتالمىش دېموكراتىيە زادى كىملەرگە خاس؟ ئەگەر بۇ دېموكراتىيىنى ھەممە ئادەم قوللىنالىسا ئۇ ۋاقىتتا باشقىلارنىڭ كېيىنىشىگە ئارلىشىۋېلىش ئۆزىمىز دەۋاتقان دېموكراتىيىگە خىلاپ، شۇڭا گېپىمىزدە راستچىل بولايلى.

    قىساسكار يىگىت

جاۋاپ يېزىڭ

ئېلخەت ئارېسىڭىز ئاشكارىلانمايدۇ. بەلگە قويۇلغانلارنى تولدۇرۇشىڭىز كېرەك *

*

تۆۋەندىكى HTML تەگلىرى ۋە خاسلىقلىرىنى ئىشلىتەلەيسىز: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>